✅ BASICS
- 👍 Yes: Ari (AH-ree)
- 👎 No: Mana (MAH-nah)
- 🙏 Please: Ama hina (AH-mah EE-nah)
- 😊 Thank you: Añay (AH-ny)
- 🤗 You’re welcome: Añaylla (AH-ny-ya)
- 😬 Sorry / Excuse me: Waylla (WAI-ya)
👋 GREETINGS
- 👋 Hello: Rimaykullayki (ree-MY-koo-yah-kee)
- 👋 Bye: Tupananchiskama (too-pah-NAHN-chees-kah-mah)
- 🌞 Good morning: Allin p’unchay (AH-yin POON-chay)
- 🌙 Good night: Allin tuta (AH-yin TOO-tah)
❓ QUESTIONS
- ❓ What is it?: Ima kachkan? (EE-mah KAH-ch-kan?)
- 👤 Who?: Pi? (pee?)
- 🕒 When?: Hayka? (HY-kah?)
- 📍 Where?: Maypi? (MAHY-pee?)
- 🛠️ How?: Hay? (HY?)
- 🤔 Why?: Imaynata? (EE-my-nah-tah?)
- 🤷 I don’t know: Mana ña rikhurani (MAH-nah nya REE-khoo-rah-nee)
- 😕 I don’t understand: Mana riqsichkani (MAH-nah reek-SEECH-kah-nee)
- 🔁 Again: Qayna pukllay (KAY-nah PUK-ly)
- 🙋♂️ Can I…?: Ñuqanchik…? (nyoo-KAHN-cheek…?)
🍎 WHAT?
- 🌟 Good: Allin (AH-yin)
- 👎 Bad: Llapa (YA-pah)
- 😋 Yummy: Aswan mikhuna! (ahs-WAHN mee-KHOO-nah!)
- 🤢 Yucky: Maylla manan! (MY-lya mah-NAHN!)
- 🧸 I like it: Ñuqa kusikuni (NYOO-kah koo-SEE-koo-nee)
- 💔 I don’t like it: Mana kusikuni (MAH-nah koo-SEE-koo-nee)
- 💧 Water: Yaku (YAH-koo)
- 🍝 Food: Mikhuna (mee-KHOO-nah)
- 👉 This: Kay (kigh)
- 👉 That: Huk (hook)
🧍♂️ WHO?
- 🧒 My name is: Sutiymi… (SOO-tee-yee… )
- 🗣️ What’s your name?: Sutiqam kachki? (SOO-tee-kahm KAH-ch-kee?)
- 🙋 I am: Ñuqa kani (NYOO-kah KAH-nee)
- 👉 You are: Qan kani (kahn KAH-nee)
😀 FEELINGS
- 😃 I’m happy: Ñuqa kusikusiku kani (NYOO-kah KOO-see-koo-SEE-koo kah-nee)
- 😢 I’m sad: Ñuqa llakiku kani (NYOO-kah YAH-kee-koo kah-nee)
- 😴 I’m tired: Ñuqa chinkayku kani (NYOO-kah CHEEN-kuy-koo kah-nee)
- 😡 I’m mad: Ñuqa mach’a kani (NYOO-kah MAH-chah kah-nee)
- 🤕 I’m hurt: Ñuqa paykayku kani (NYOO-kah PAY-kay-koo kah-nee)
- 🫤 I don’t feel good: Ñuqa mana alli kani (NYOO-kah mah-NAH AL-lee kah-nee)
- 🥰 I love you: Ñuqa kuyayki kani (NYOO-kah KOO-yay-kee kah-nee)
- 🍽️ I’m hungry: Ñuqa sikayku kani (NYOO-kah see-KAY-koo kah-nee)
- 🥤 I’m thirsty: Ñuqa pipisiyku kani (NYOO-kah pee-pee-SEE-koo kah-nee)
⏰ WHEN?
- 📅 Today: Kunankama (koo-NAHN-kah-mah)
- 📆 Tomorrow: Qhipa punchay (KEE-pah POON-chay)
- 🕰️ Yesterday: Pay punchay (pie POON-chay)
- 🌅 Morning: P’unchay (POON-chay)
- 🌌 Night: Tuta (TOO-tah)
- ⏳ Now: Kunan (KOO-nahn)
- 🔜 Later: Qhipa (KEE-pah)
📍 WHERE?
- 🔜 Right: Kipa kanan (KEE-pah KAH-nahn)
- 🔙 Left: Kipa qhipan (KEE-pah KEE-pahn)
- ⬆️ Straight: Allichu (AL-ee-choo)
- ⬅️ Front: Pawllanpi (pow-YAN-pee)
- ➡️ Behind: Ch’amanpi (chah-MAHN-pee)
- ⬆️ Top / above: Kaypi (KAY-pee)
- ⬇️ Bottom / below: Hanpi (HAHN-pee)
- 🏠 Inside: Wasi-manpi (wah-SEE mahn-PEE)
- 🌳 Outside: Wasi-lan (wah-SEE-lahn)
- 🚪 In: Manpi (MAHN-pee)
- 🏃♀️ Out: Pisqapim (PEES-kah-peem)
🔢 HOW MUCH?
- 💵 How much?: Imataq kachkanki? (EE-mah-tahq kah-CH-kan-kee?)
- 😮 Too much: Aswan llaka (ahs-WAHN YAH-kah)
- 👌 A little: Sumaq (soo-MAHQ)
- 1️⃣ One: Huk (hook)
- 2️⃣ Two: Iskay (ees-KY)
- 3️⃣ Three: Kimsa (KEEM-sah)
- 4️⃣ Four: Tawa (TAH-wah)
- 5️⃣ Five: Pichqa (PEECH-kah)
- 6️⃣ Six: Soqta (SOHK-tah)
- 7️⃣ Seven: Qanchis (kahn-CHEES)
- 8️⃣ Eight: Pusaq (POO-saak)
- 9️⃣ Nine: Isqun (ees-KOON)
- 🔟 Ten: Chunka (CHOON-kah)
- 💯 One hundred: Pachak (PAH-chahk)
🧠 WHY?
- 🤔 Because: Chaymi (CHAY-mee)
- 🧩 So…: Chayqa… (CHAY-kah…)
- 👀 If…: If… (if…)
- 🆚 But: Pay… (pie…)
- 🔄 Or: O… (oh…)
- ➕ And: Chaymanta (CHAY-mahn-tah)
💬 ACTIONS
- 🤲 I need: Ñuqa munani (NYOO-kah moo-NAH-nee)
- 🙋♀️ I want: Ñuqa munani (same?)
- 🙌 I give: Ñuqa munani (should be “Ñuqa munani kuska”)
- 🤝 I help: Ñuqa yanapani (NYOO-kah yah-nah-PAH-nee)
- 🙋 I ask: Ñuqa rikhuchkani (NYOO-kah ree-KHOOCH-kah-nee)
- 🗣️ I say: Ñuqa rimaykani (NYOO-kah ree-MY-kah-nee)
- 👂 I listen: Ñuqa hukuchkani (NYOO-kah hoo-KOOCH-kah-nee)
- 👀 I see: Ñuqa rikuchkani (NYOO-kah ree-KOOCH-kah-nee)
- 🦶 I go: Ñuqa riqochkani (NYOO-kah ree-KOHCH-kah-nee)
- 🍽️ I eat: Ñuqa mikuykani (NYOO-kah mee-KOOY-kah-nee)
- 🥤 I drink: Ñuqa upuykani (NYOO-kah oo-POOY-kah-nee)
- 🛌 I sleep: Ñuqa wanuykani (NYOO-kah wah-NOOY-kah-nee)
🔊 IMPORTANT WORDS
- 🆘 Help!: Yanapani! (yah-nah-PAH-nee!)
- 🔇 Quiet!: Rikwachkani! (ree-KWAHCH-kah-nee!)
- 🛑 Stop!: Puñuq kay! (poon-YOOK kai!)
- 👀 Look!: Rikuq! (REE-koo-k!)
- 🥱 Calm down: Allinta (AH-yin-tah)
- 👏 Come here: Tupananchiskama! (too-pah-NAHN-chees-kah-mah!)
- ⏳ Wait: Pusaq! (poo-SAq!)
- 🌟 Good job!: Allinllachu! (AH-yin-ya-CHOO!)
- 🤝 Let’s go!: Riqoska! (REE-koh-skah!)
